Yayoi Kusama, một trong những nghệ sĩ đương đại nổi tiếng nhất Nhật Bản, đã qua đời ở tuổi 97, để lại di sản trải dài từ những chấm bi, bí ngô khổng lồ đến các căn phòng gương vô cực đã trở thành biểu tượng toàn cầu.
Theo Yayoi Kusama Foundation, bà qua đời tại một bệnh viện ở Tokyo vào ngày 14/8, thông tin được công bố ngày 27/8. Cho đến những ngày cuối đời, Kusama vẫn tiếp tục sáng tác. Studio của bà cho biết nữ nghệ sĩ “chưa bao giờ đặt cây cọ xuống”, vẫn theo đuổi những ý tưởng về tình yêu vĩnh cửu và linh hồn bất diệt.
Từ những ảo giác thời thơ ấu đến ngôn ngữ nghệ thuật riêng
Sinh ngày 22/3/1929 tại Matsumoto, tỉnh Nagano, Kusama bắt đầu vẽ từ nhỏ trong khi thường xuyên trải qua những ảo giác mà sau này trở thành một phần không thể tách rời khỏi nghệ thuật của bà.
Kusama từng kể rằng bà nhìn thấy hoa, những chấm tròn và hoa văn liên tục nhân lên, đôi khi dường như nuốt chửng cả bản thân lẫn không gian xung quanh.
Thay vì cố gắng thoát khỏi những hình ảnh ấy, Kusama đưa chúng lên giấy và canvas. Sự lặp lại vừa trở thành chủ đề, vừa trở thành phương pháp sáng tác.
Loạt Infinity Nets phủ những bề mặt lớn bằng vô số nét vòng lặp tưởng chừng không có điểm kết thúc. Những chấm tròn sau đó vượt khỏi tranh vẽ để xuất hiện trên tượng, đồ nội thất, quần áo, cơ thể con người và cuối cùng bao phủ cả những không gian triển lãm.
Từ đây hình thành khái niệm mà Kusama gọi là “self-obliteration” – sự xóa nhòa bản thân, trong đó các họa tiết lặp đi lặp lại khiến ranh giới giữa một cá nhân và không gian xung quanh dường như tan biến.
Ý tưởng này tiếp tục xuyên suốt sự nghiệp của bà, dù Kusama liên tục di chuyển giữa hội họa, điêu khắc, trình diễn, thời trang, điện ảnh và nghệ thuật sắp đặt.
Những năm tháng ở New York và Narcissus Garden
Kusama rời Nhật Bản năm 1957 và chuyển tới New York vào năm sau, đặt mình vào giữa một trong những giai đoạn biến động mạnh mẽ của nghệ thuật hậu chiến.
Những năm đầu không hề dễ dàng. Kusama thiếu tiền và chưa lập tức được công nhận, nhưng vẫn kiên trì thực hiện những bức Infinity Net khổ lớn. Trong thời gian này, bà quen biết nhiều nhân vật quan trọng của nghệ thuật Mỹ như Donald Judd, Andy Warhol và Claes Oldenburg.
Đến thập niên 1960, thực hành nghệ thuật của Kusama ngày càng vượt ra ngoài khuôn khổ gallery truyền thống. Bà tổ chức các buổi trình diễn và hoạt động phản chiến, phủ chấm bi lên cơ thể những người tham gia khỏa thân và thực hiện những tác phẩm điêu khắc mềm mang hàm ý tình dục.
Một trong những can thiệp nổi tiếng nhất diễn ra bên lề Venice Biennale 1966. Với tác phẩm Narcissus Garden, Kusama đặt khoảng 1.500 quả cầu gương bên ngoài gian triển lãm Italy và bắt đầu bán chúng cho khách tham quan với giá 2 USD/quả cho đến khi ban tổ chức can thiệp.
Tác phẩm vừa là một biển vật thể phản chiếu, vừa trở thành lời bình luận về chính việc mua bán và thương mại hóa nghệ thuật.
Từ bệnh viện tâm thần đến sự trở lại của một biểu tượng toàn cầu
Kusama trở về Nhật Bản năm 1973. Vài năm sau, bà tự nguyện vào sống tại một bệnh viện tâm thần ở Tokyo và ở đó trong nhiều thập kỷ, trong khi vẫn duy trì studio làm việc ở gần đó.
Bà công khai nói về những trải nghiệm tâm lý của mình và nhiều lần mô tả nghệ thuật như một phương tiện để đối diện với những ảo giác và nỗi lo âu đã theo mình từ thời thơ ấu.
Sau một thời gian tương đối im ắng trên trường quốc tế, tên tuổi Kusama bắt đầu trở lại mạnh mẽ. Năm 1993, bà đại diện Nhật Bản tại Venice Biennale với triển lãm cá nhân có tác phẩm Mirror Room (Pumpkin), kết hợp hai motif sau này trở thành biểu tượng của Kusama: những phản chiếu tưởng như vô hạn và quả bí ngô.
Bí ngô đã hấp dẫn Kusama từ thời thơ ấu. Những phiên bản phủ chấm bi của bà sau đó trở thành một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất trong sự nghiệp. Các tác phẩm bí ngô khổng lồ xuất hiện tại bảo tàng và không gian công cộng trên khắp thế giới, trong đó quả bí ngô vàng chấm đen tại Naoshima trở thành một hình ảnh quen thuộc của nghệ thuật đương đại Nhật Bản.
Những căn phòng vô cực đưa Kusama đến với công chúng toàn cầu
Nếu bí ngô giúp hình ảnh Kusama trở nên dễ nhận diện, thì Infinity Mirror Rooms đưa nghệ thuật của bà đến với một lượng công chúng khổng lồ.
Bằng cách kết hợp gương, ánh sáng và những vật thể lặp lại, Kusama biến những căn phòng có diện tích tương đối nhỏ thành không gian dường như kéo dài vô tận. Người xem không chỉ đứng ngoài quan sát tác phẩm; hình ảnh phản chiếu của chính họ cũng trở thành một phần của chuỗi lặp vô hạn ấy.
Đặc tính này đặc biệt phù hợp với thời đại mạng xã hội. Khi smartphone biến những triển lãm nhập vai thành trải nghiệm dễ dàng được chụp và chia sẻ, Kusama tiếp cận được lượng khán giả vượt xa giới nghệ thuật avant-garde nơi bà từng bắt đầu.
Các triển lãm thu hút những hàng dài người chờ đợi, trong khi chấm bi, bí ngô và phòng gương trở nên quen thuộc ngay cả với những người ít quan tâm đến nghệ thuật đương đại.
Tuy nhiên, đằng sau những bề mặt đầy màu sắc là những chủ đề tối hơn nhiều. Nghệ thuật của Kusama thường xuyên đề cập tới đau khổ tâm lý, tình dục, cái chết, ám ảnh và sự tan biến của bản ngã. Những không gian vui mắt và đầy màu sắc bắt nguồn từ chính những trải nghiệm mà bà từng mô tả là đáng sợ.
Từ bảo tàng đến Louis Vuitton
Ngôn ngữ thị giác của Kusama cũng dễ dàng bước ra khỏi bảo tàng. Bà từng hợp tác với nhiều thương hiệu thời trang và tiêu dùng, nổi bật nhất là Louis Vuitton, đưa những chấm bi và quả bí ngô lên túi xách, quần áo, cửa hàng và hàng loạt sản phẩm.
Điều này giúp Kusama có một vị trí đặc biệt: nghệ thuật của bà có thể đồng thời xuất hiện trong những bảo tàng lớn nhất thế giới và trên cửa kính của các cửa hàng thời trang xa xỉ.
Thị trường nghệ thuật cũng phản ánh vị thế ngày càng lớn của bà. Năm 2014, bức White No. 28 (1960) được bán với giá 7,1 triệu USD, lập kỷ lục đấu giá vào thời điểm đó đối với một nữ nghệ sĩ còn sống.
Đó là một sự đảo chiều đáng kinh ngạc đối với người từng phải vật lộn về tài chính trong những năm đầu ở New York khi đang sáng tác chính dòng tranh Infinity Nets.
Năm 2016, Nhật Bản trao cho Kusama Huân chương Văn hóa (Order of Culture). Một năm sau, Yayoi Kusama Museum mở cửa tại Tokyo, tạo nên một không gian thường trực dành riêng cho nữ nghệ sĩ khi tác phẩm của bà đã hiện diện từ bảo tàng, đảo nghệ thuật cho tới thời trang và không gian công cộng trên toàn thế giới.
“Không bao giờ đặt cây cọ xuống”
Những thành tựu ấy không khiến Kusama dừng lại. Bà tiếp tục sáng tác khi đã bước sang tuổi 90, với những bức tranh, tác phẩm điêu khắc và installation mới liên tục ra đời.
Năm 2012, Kusama từng nói rằng bà muốn thực hiện thêm 1.000 hoặc 2.000 bức tranh và sẽ tiếp tục sáng tạo cho đến cuối đời.
Thông tin từ studio về những ngày cuối cùng cho thấy đó không chỉ là một mong muốn. Nó thực sự trở thành kế hoạch mà Kusama theo đuổi đến tận cuối cuộc đời.
Sau hơn bảy thập kỷ sáng tác, Yayoi Kusama để lại một thế giới nghệ thuật mà những chấm bi, mạng lưới, bí ngô và hình ảnh phản chiếu tiếp tục nhân lên tưởng chừng không có điểm kết thúc.
Với một nghệ sĩ đã dành cả đời để biến sự vô tận thành hình ảnh, có lẽ đó cũng là một cách phù hợp để di sản của bà tiếp tục tồn tại.